تبلیغات
تردید! - احکام توصلی و تعبدی و استفاده ای که می توان از آنها کرد

در کتاب های اصول فقه بحثی است در مورد تقسیم واجبات (و بلکه بعلاوۀ مستحبات و مکروهات) بر تعبدی و توصلی که به نظرم با طرح به روز آن، می توان نتایجی از آن برداشت کرد که مبنا برای بسیاری از تحلیل های روشنگرانه قرار گیرد.

تعبدی با عبادی و عبادت هم خانواده است و عمل تعبدی به اعمالی گفته می شود که فقط برای اطاعت خدا انجام می شود و لازم است به قصد و نیت نزدیکی و قربت به خدا یا قصد اطاعت خدا در آن وجود داشته باشد و هر شخص مؤمنی وظیفه دارد که آن عمل را انجام دهد و اگر کسی آن را انجام داد تکلیف از دیگران ساقط نمی شود و توصّلی با صله هم خانواده است و عمل توصلی به اعمالی گفته می شود قصد و نیت نزدیکی یا اطاعت خدا در آن شرط نیست و به هر نیتی انجام شود درست است و اگر به مقدار نیاز و درست و کامل انجام شد تکلیف از دیگران ساقط می شود. در مواردی بحث توصلی و تعبدی شبیه بحث واجب کفایی و واجب عینی است این اشتراک معنی اشکالی را موجب نمی شود.

در مورد تعبدی و توصلی بحث زیاد است در اینجا سعی شده است به طور خلاصه قسمتی از این بحث مطرح شود که برای مطالعه و آگاهی بیشتر به کتاب های اصول فقه مراجعه شود در کتاب های اصول فقه و از جمله کتاب عربی نهایة الاصول تقریرات درس آیت الله بروجردی ره که توسط آیت الله منتظری ره تقریر شده است مفصل بحث شده است.      

اعمال تعبدی اعمال ویژه ای هستند و با قصد قربت کردن اعمال توصلی اعمال توصلی به اعمال تعبدی تبدیل نمی شوند کما اینکه اعمال تعبدی هم بدون قصد قربت یا قصد اطاعت باطل می شوند و به توصلی تبدیل نمی شوند در حقیقت اعمال تعبدی و عبادی اعمالی هستند که خدا برای اینکه انسان از نظر فردی خوب تربیت شود و برای ورود به جامعه و اجتماعی شدن آماده و مهیا شود این اعمال را برای انسان مقرر کرده است یعنی انسان هایی که در مناطق دور افتاده و بیابان زندگی می کنند اگر درست عبادت کنند انسان هایی صبور و مقاوم و انسان دوست بار می آیند و برخورد با اجتماعات بزرگتر و ورود به شهرها و سازگار شدن با اخلاق شهری و مدنی برای آنان آسان خواهد بود و تنهایی، کمتر اخلاق و ویژگی های انسانی او را تخریب و نابود خواهد کرد و به همین دلیل است که انسان هایی که عبادت می کنند در هنگام سختی ها و مشکلات مقاومت بیشتری دارند انسان های مؤمن و متعبد در زندانها و تنگناهای زندگی هم بیشترین مقاومتها را دارند و به ندرت شکسته و از هم پاشیده می شوند. 

و اما در اسلام نماز و زکات و روزه و حج اعمالی عبادی محسوب می شوند و دیگر اعمال عبادت و تعبدی شمرده نمی شوند از احادیث معصومین ع استفاده می شود که غیر از عبادات را در زمان حضور ائمه ع دین و اعمال غیر عبادی و توصلی را که مورد تایید معصومین ع قرار داشتند سنت یا سنت رسول خدا محسوب می کردند و این فرق و جدایی از عبارات احادیث و حتی کلمات علمای صدر اسلام به خوبی معلوم و مشهود است. قسمت مهمی از این احادیث را در بحث نسبت دین و سنت در وبلاگ تردید آورده ام.     

امروزه در فقه تمام اعمال انسان اعمال دینی و جزء اسلام و دین تلقی می شود و به همین جهت بعضی از علما احکام اسلام را به دو قسمت تقسیم کرده اند اول احکام قابل تغییر و متغیّر و دوم احکام غیرقابل تغییر و غیرمتغیّر، این دو نوع احکام، تعریف و مرزبندی نشده اند و حدود هرکدام از آنها ناشناخته مانده است و به همین دلیل افراد مؤمن به هر اندازه و درجه که به خشکی و تحجر گرایش داشته و جهل داشته باشند به همان اندازه و درجه، احکام متغیر را جزء غیر متغیر محسوب کرده و از ورود نظرات علمی و جدید در آن جلوگیری و آن را بدعت یا تشریع محرم محسوب می کنند   انسانهای مؤمن و روشنفکر هم در حقیقت برای اینکه این دو با هم مخلوط و اشتباه نشوند اعمال توصلی یا قسمتی که به عنوان سنت مطرح است را خارج از دین تعریف می کند تا مورد سوء استفادۀ افراد نادان و خشک و متحجر قرار نگیرند و با هم خلط نشوند. 

اینکه گفته می شود که احکام تابع زمان و مکان هستند هم همین قسمت یعنی احکام توصلی هستند و الا احکام تعبدی یا عبادی متغیر نیستند مگر اینکه تغییر از ناحیۀ فهم ما انسانها باشد یعنی اگر اثبات شود که از آیات قرآن کریم و احادیث معصومین ع برداشت و استنباط اشتباهی صورت گرفته و برداشت درست آن به گونۀ دیگری است، در این صورت آن احکام تغییر نکرده بلکه فهم درست و بهتری از آن ارائه شده است ولی در احکام توصلی ممکن است چه در حکم و چه در متعلق حکم و چه در موضوع و نیز از جهت زمان و مکان از اساس دیگرگون شود.    

همۀ این فرق گذاری ها و تعریف ها برای این است که از طرفی تغییر و تبدل دامن دین را نگیرد و آن را خراب نکند و از طرف دیگر عدم تغییر دین، موجب تحجر و تعطیلی عقل و علم، و مانع رشد و پیشرفت انسان نشود و در عین حال دین حفظ شود و در معرض تحریف و بدعت یا تشریع محرم قرار نگیرد و خرافات به دین هجوم نیاورد و توانایی انسان سازی و اصلاح از طریق دین از جامعه و مردم سلب نشود.   

درود خدا بر کسانی که همه نظرات را می شنوند و از بهترین آنها پیروی می کنند.   

و السلام